Sen a leki: które substancje utrudniają zasypianie

Bezsenność jako działanie niepożądane

Zaburzenia snu należą do częściej wymienianych działań niepożądanych w bardzo różnych grupach leków. Trafiają tam z prostego powodu: sen jest wrażliwy na wszystko, co pobudza układ nerwowy, podnosi ciśnienie i tętno, zmienia gospodarkę hormonalną albo zmusza do wstawania w nocy.

Nie jest to trop poboczny. Omówienie zaktualizowanych europejskich wytycznych dotyczących bezsenności z 2023 roku umieszcza pytanie o stosowane leki w tym samym punkcie wywiadu co pytanie o alkohol, kofeinę i nikotynę, czyli traktuje apteczkę jako standardowy element rozpoznania.

Najprostszym sygnałem, że tak właśnie jest w Twoim przypadku, jest zbieżność w czasie. Sen pogorszył się w ciągu kilku dni albo tygodni od rozpoczęcia nowego leku, od zmiany dawki albo od zmiany pory przyjmowania. Taka zbieżność nie dowodzi związku, ale jest informacją, którą warto przekazać lekarzowi, bo bez niej nikt na to nie wpadnie.

Zastrzeżenie, które trzeba postawić od razu: rozpoznanie leku jako prawdopodobnej przyczyny nie jest powodem do jego odstawienia ani do zmiany dawki. Choroba, na którą lek jest przyjmowany, zwykle stanowi większe zagrożenie niż zła noc, a część preparatów wymaga stopniowego zmniejszania dawki. Rozwiązania szuka się razem z lekarzem prowadzącym.

Preparaty na katar, przeziębienie i zatoki

To grupa najczęściej pomijana, bo kupowana bez recepty i traktowana jak coś neutralnego. Pseudoefedryna działa pobudzająco i występuje w dziesiątkach preparatów dostępnych bez recepty: w tabletkach jednoskładnikowych oraz w licznych połączeniach z paracetamolem albo ibuprofenem, sprzedawanych pod nazwami z dopiskiem odnoszącym się do zatok czy grypy.

Kłopot polega na tym, że część preparatów złożonych występuje w wariantach na dzień i na noc, a ludzie sięgają po nie wymiennie. Wariant dzienny zawierający substancję pobudzającą, przyjęty wieczorem, potrafi wydłużyć zasypianie o godziny. Warto czytać skład, a nie samą nazwę handlową.

Przeciwna sytuacja też się zdarza. Preparaty złożone zawierające difenhydraminę, dostępne bez recepty, działają sedatywnie, ale ich stosowanie przez wiele dni z rzędu jako środka nasennego wykracza poza to, do czego zostały zarejestrowane. Co realnie znajduje się na aptecznej półce samoobsługowej, opisuje strona o lekach na sen bez recepty.

Glikokortykosteroidy

Sterydy przyjmowane doustnie należą do leków najczęściej i najwyraźniej zaburzających sen. Poza samym utrudnieniem zasypiania potrafią podnosić napęd, zmieniać nastrój i wywoływać pobudzenie, zwłaszcza na początku leczenia i przy wyższych dawkach.

Częściowym rozwiązaniem bywa pora przyjmowania, dopasowana do naturalnego rytmu wydzielania kortyzolu, ale to decyzja lekarza prowadzącego, a nie coś, co pacjent ustala sam. Steryd przyjmowany w chorobie przewlekłej ma swój schemat i modyfikacja tego schematu bez uzgodnienia bywa niebezpieczna.

Warto natomiast zgłosić problem, bo bywa on rozwiązywalny i bo nieprzespane noce w trakcie kilkutygodniowej terapii sterydowej potrafią być dla pacjenta uciążliwsze niż choroba podstawowa.

Leki krążeniowe i moczopędne

W tej grupie mechanizmy są dwa i warto je rozdzielić. Pierwszy to działanie ośrodkowe części leków obniżających ciśnienie, które u niektórych pacjentów wiąże się ze zgłaszanymi zaburzeniami snu i żywymi snami. Drugi jest znacznie prostszy: lek moczopędny przyjęty po południu albo wieczorem oznacza wstawanie w nocy.

Ten drugi problem jest wdzięczny, bo rozwiązanie polega zwykle na przesunięciu pory przyjmowania na wcześniejsze godziny. Nadal jednak jest to zmiana do uzgodnienia z lekarzem, bo przy części schematów pora ma znaczenie terapeutyczne.

Jeśli budzenie się w nocy w celu oddania moczu utrzymuje się mimo przesunięcia pory, to sygnał, że przyczyna leży gdzie indziej: urologiczna, kardiologiczna albo metaboliczna. Ten wątek rozwija tekst o bezsenności wtórnej.

Leki psychiatryczne i neurologiczne

W tej grupie kierunek działania bywa różny w obie strony. Część leków przeciwdepresyjnych działa aktywizująco i przyjęta wieczorem utrudnia zasypianie, przez co zaleca się je zwykle rano. Inne działają sedatywnie i są przyjmowane wieczorem właśnie z tego powodu. Ta sama grupa terapeutyczna, przeciwne skutki dla snu.

Osobno stoją leki stosowane w leczeniu ADHD, których działanie pobudzające jest istotą mechanizmu, więc pora przyjęcia rozstrzyga o tym, czy wieczorem da się zasnąć. Podobnie leki stosowane w chorobach układu oddechowego z grupy pochodnych ksantynowych mają znany profil pobudzający.

Charakterystyka Produktu Leczniczego Trittico CR (trazodon) podaje w punkcie 4.4, że metaanaliza kontrolowanych placebo badań nad lekami przeciwdepresyjnymi u dorosłych wykazała zwiększone ryzyko zachowań samobójczych u pacjentów w wieku poniżej 25 lat, i nakazuje ścisłą obserwację zwłaszcza na początku terapii oraz po każdej zmianie dawki. Bezsenność w tym samym okresie bywa jednym z pierwszych zauważalnych sygnałów, dlatego nie należy jej przeczekiwać w milczeniu. Jeśli myśli o odebraniu sobie życia pojawiają się teraz, zadzwoń pod 116 123 albo 800 70 2222. Osoby do 18. roku życia mogą skorzystać z telefonu 116 111. W stanie bezpośredniego zagrożenia życia właściwy jest numer 112.

Substancje spoza apteki

Kofeina ma długi czas działania, więc kawa wypita po południu bywa obecna w organizmie jeszcze wieczorem. Wrażliwość jest przy tym bardzo różna: część osób śpi po kawie o dwudziestej, część reaguje na filiżankę o czternastej. Do rachunku wchodzą także herbata, napoje typu cola, napoje energetyczne i niektóre preparaty przeciwbólowe zawierające kofeinę w składzie.

Nikotyna jest substancją pobudzającą, więc papieros przed snem działa przeciwko zasypianiu, a spadek jej stężenia w nocy bywa przyczyną wybudzeń u osób palących intensywnie. Alkohol skraca zasypianie i pogarsza drugą połowę nocy, o czym szerzej w tekście o lekach na sen i alkoholu.

Do tej listy dochodzą suplementy, o których pacjenci zapominają wspomnieć, bo nie uważają ich za leki. Preparaty z wyciągami roślinnymi o działaniu pobudzającym, wysokie dawki witamin z grupy B przyjmowane wieczorem i preparaty odchudzające bywają realną przyczyną złych nocy.

Jak to uporządkować przed wizytą

Najprostszy sposób przygotowania to spisanie wszystkiego, co przyjmujesz, razem z godziną. Nie samych nazw, lecz nazw i godzin, bo w tej tabeli pora bywa ważniejsza od substancji.

Warto dodać do tego datę, od której sen się pogorszył, i zestawić ją z datami zmian w leczeniu. Taki zapis potrafi rozstrzygnąć sprawę w kilka minut rozmowy, zanim ktokolwiek pomyśli o dokładaniu kolejnego preparatu.

Najczęstsze pytania